Cultura a cultu formatur, ac propterea quaestio quomodo Ecclesia divina mysteria celebret non est gustus res, sed res cum effectibus socialibus. Ipsum verbum hanc necessitudinem prodit. Latinum enim nomen cultus tam agri culturam quam deorum venerationem significat; ex eadem radice colere et cultura et cultus oriuntur.
Publicista Americanus Michael Knowles hanc necessitudinem una sententia comprehendit: “’Culture’ and ‘cult’ derive from the same word; what a culture worships defines it”. Id ist latine: “’Cultura’ et ‘cultus’ ex eodem verbo ducuntur; id quod cultura colit, eam definit” (Knowles s.d.).
Quod si verum est, liturgica reformatio anno 1969 facta non solum Missam immutavit, sed etiam culturam quae ex ea exstitit. Textus qui sequitur hanc necessitudinem rationibus firmis et moderatis demonstrare conatur: philosophia culturae, sociologia religionis, ritualium investigatione ac textuum Missae critica philologica. Simul etiam validissimas obiectiones serio considerat. Argumentum enim quod in affectu vel praeferentia nititur, illis tantum persuadet qui iam persuasi sunt; argumentum autem quod rationibus fulcitur, etiam alios movere potest.
Cultus ut Origio Culturae
Culturam ex cultu oriri non est inventum traditionalistarum hodiernorum, sed thesis saeculo XX late defensa. Iosephus Pieper in scripto suo de otio et cultu hoc clarissime expressit: otium, ex quo philosophia, ars et eruditio nascuntur, in festo fundatur, festum autem in cultu divino (Pieper 1948). Ubi cultus evanescit, secundum Pieper, otium quoque fit mera intermissio inter laboris spatia, et “totius laboris mundus” dominatur.
Historicus Christopher Dawson alio itinere ad eundem finem pervenit. In suis praelectionibus Gifford Lectures demonstrat magnas generis humani culturas circa centrum religiosum formatas esse, et Europam ut culturam ex Christianitate latina, eius monasteriis eiusque liturgia ortam esse (Dawson 1948; Dawson 1950). T. S. Eliot culturam alicuius populi vel “incarnationem” religionis eius vocavit, et monuit culturam religioni, ex qua vivit, non diu superstitem esse posse (Eliot 1948).
Etiam classica religionis sociologia hanc sententiam confirmat, quamquam ex omnino diversis praesuppositis proficiscitur. Aemilius Durkheim ritum communem descripsit ut locum in quo societas se ipsam ut communitatem efficit et ordinem sacri ac profani firmat (Durkheim 1912). Pro Durkheim, rituale non est significatio societatis iam exsistentis, sed eius fundamentum.
Nostris temporibus, publicista Americanus Michael Knowles hanc cogitationem popularem reddidit. Eius formula principalis est culturam definiri ab eo quod colit: qui culturam renovare vult, a cultu divino incipere debet, non a politica vel a ratione educationis (Knowles s.d.). Knowles hoc iungit cum observatione ex libro suo de vi politica sermonis: qui verba dominatur quibus homines de re ipsa loquuntur, etiam cogitationem eorum de hac re format (Knowles 2021). Ambae cogitationes coniunctae directe ad reformationem liturgicam ducunt: si cultus culturam format et sermo cogitationem, tunc sermo cultus cogitationem totius culturae format.
Lex orandi, lex credendi: Quomodo Ritus Fidem Formet
Ecclesia ipsa ab saeculo V principium novit legem orandi legem credendi statuere. Quod a Prospero Aquitano ducitur et significat: quod Ecclesia orat, hoc credit, et quod orare desinit, hoc tempore etiam in fide amittit. Iosephus Ratzinger inde diagnosim nostrorum temporum deduxit. In suis commentariis scribit se persuasum habere crisim ecclesiasticam, quam hodie patimur, magnam partem in dissolutione liturgiae niti (Ratzinger 1998, 174).
In praecipuo opere suo de liturgia, Ratzinger periculum pressius describit: communitas quae in circulum circa se ipsam congregatur, fit “circulus in se clausus”, qui non iam simul ad Dominum venturum dirigitur (Ratzinger 2000). Conversio orientationis orationis, ad orientem versus, ad Dominum, non est res externa, sed significatio eius de quo in cultu omnino agitur.
Animadvertendum est textuum reformatorum effectus etiam a viris scientificis rerum socialium, qui a politicis ecclesiasticis alieni erant, mature praemonitos esse. Anthropologa Mary Douglas ostendit ritus densos et specie “vacuos”, sicut abstinentiam diei Veneris, simplicibus fidelibus identitatis et pertinentiae fuisse indices, quorum abolitione per rationalisationem desuper factam hanc coniunctionem delevit (Douglas 1970). Ethnologus Victor Turner, qui ritualia in universo terrarum orbe investigaverat, reprehendit quod reformatio rituale quasi textum tractaret qui ad libitum mutari posset, eamque vim eius liminalem et transformantem neglegere (Turner 1976). Sociologus Kieran Flanagan addidit liturgiam sacrum praecipue per distantiam, formam et occultationem repraesentare; ubi autem nimis intellegibilis et cotidiana fit, hanc facultatem amittere (Flanagan 1991).
Haec igitur non solum theologice, sed etiam empirice probari possunt: ritualia non sunt mutabilia argumenti involucra. Ipsa sunt argumentum, et qui ea mutat, homines qui ea peragunt immutat.
Missa Pauli VI: Quid anno 1969 Immutatum Sit
Cum Missali Romano, quod Paulus VI anno 1969 promulgavit, non solum lingua celebrationis mutata est, sed etiam sermo de celebratione ipsa. Hoc clarissime patet in ea Missae parte, quae per saecula „Offertorium“ vocabatur et in novo textu „Praeparatio donorum“ dicitur.
Missale anni 1962: „Offertorium“
„Suscipe, sancte Pater, omnipotens aeterne Deus, hanc immaculatam hostiam, quam ego indignus famulus tuus offero tibi Deo meo vivo et vero, pro innumerabilibus peccatis, et offensionibus, et negligentiis meis, et pro omnibus circumstantibus, sed et pro omnibus fidelibus christianis vivis atque defunctis: ut mihi, et illis proficiat ad salutem in vitam aeternam. Amen.“
In centro: Deus, sacrificium propitiatorium, peccatum sacerdotis.
Missale anni 1970: „Praeparatio donorum“
„Benedictus es, Domine, Deus universi, quia de tua largitate accepimus panem, quem tibi offerimus, fructum terrae et operis manuum hominum: ex quo nobis fiet panis vitae.“
In centro: Creatio, labor, communitas.
Antiquus textus de sacrificio, propitiatione et peccato loquitur. Novus autem textus, ad benedictiones mensae iudaicas conformatus, de pane, terra et opere manuum hominum loquitur. Momenta ponderis mutata sunt. Iam anno 1969 Cardinales Ottaviani et Bacci in sua „Brevi examen critico“ hoc ipsum reprehenderunt: indolem sacrificialem Missae in novo ordine recedere, dum convivium et congregatio in primum planum procederent (Ottaviani/Bacci 1969). Klaus Gamber, liturgiae scientiae peritus insignis, postea de tractione et fractione traditionis Romanae organice crescentis locutus est (Gamber 1979); Alcuin Reid hanc fractione historica fide accurate restituit (Reid 2005).
Minus etiam nota, sed scientifice optime demonstrata est immutatio orationum. Lauren Pristas, theologa Americana, orationes dominicales ante et post Concilium sententiatim comparavit (Pristas 2003; Pristas 2013). Cuius investigatio docet: tantum minimam partem antiquarum orationum immutatam receptam esse. Multae reformatae, substitutae vel deletae sunt, secundum expressa recognitionis principia a coetu competenti „Consilii“ statuta. Textus enim ita conficiendi erant ut „homini moderno“ intellegebiles et acceptabiles essent.
Speciatim hoc significat: argumenta sicut contemptus terrestrium pro caelestibus, timor irae Dei, meritum, pugna contra peccatum et deprecatio a damnatione aeterna systematicis rationibus mitigata vel deleta sunt. Antonius Dumas, sodalis ipse illius coetus correctorum, hanc rationem aperte descripsit (Dumas 1971). In eorum locum saepius successerunt argumenta de mundo conformando, de communitate et de progressu humano. Pristas inde colligit non solum stilum, sed theologiam ipsam orationum mutatam esse: minus asceseos et iudicii, plus mundi hominisque affirmationis.
Hae commutationes singulae parvae videntur. Coniunctae autem aliam efficiunt imaginem eius, quis sit Deus et quis sit homo coram eo. Et quia fideles hanc imaginem omni die dominico audiunt et simul orant, ea in mentem eorum penitus descendit.
A Cultu Dei ad Cultum Hominis
Si cultus culturam format, tunc cultus qui hominem magis in medium ponit, eam culturam gignat necesse est quae circa hominem vertitur. Hoc ipsum plane animadverti potest. Iam anno 1966 sociologus Philip Rieff „triumphum therapeutici“ descripsit: religionem non iam ut Dei postulatum in hominem intellegi, sed ut instrumentum ad animi prosperitatem obtinendam (Rieff 1966).
Sociologi religionis Christian Smith et Melinda Denton huic mentis habitui anno 2005 nomen dederunt: „deismus moralisticus-therapeuticus“. Deum exsistere, eum velle ut benigni inter nos simus et bene nobis sit, eumque tum tantum intervenire cum eo egemus (Smith/Denton 2005). De adoratione, sacrificio, peccato et iudicio in hac fide vix sermo est. Cui rei congruit quod, secundum indagationem a Pew Research Center factam, vix tertia pars Catholicorum in Civitatibus Foederatis Americae transsubstantiationem in Eucharistia credit (Pew Research Center 2019). Ubi Missa ut convivium communitatis expetitur, fides in sacrificium et in realem Christi praesentiam evanescit.
Haec evolutio non solum coetus progressivos afficit. Multum enim ex eo quod hodie „Christianitas conservativa“ habetur, in nucleo suo est Christianitas humanistica. Familiam, vitam tuendam et ordinem civicum, id est bona perutilia, defendit. Sed ea saepe ut valores humanos defendit, non ut effectus subiectionis sub Deo. Reverentia, adoratio, ascugesis, paenitentia, sermo de peccato et gehenna recedunt; in eorum locum succedit morale ordinis propositum pro homine, cum admiratione dignitatis et facultatum eius coniunctum. Quaestio tum non iam est: quomodo homo ad Deum convertitur? Sed potius: quomodo societatem moraliter ordinamus?
Discrimen istud est fundamentale. Moralis enim sine cultu merus appello ad bonam voluntatem manet et ut dominatio sentitur. Cultus autem hominem primum in Deum ordinat, et ex hac orientatione moralis ipsa sponte efflorescit. Martin Mosebach hanc condicionem ut „haeresim informitatis“ descripsit: ubi forma cultus amittitur, tandem etiam argumentum eius amittitur (Mosebach 2002). Dicendum est enim severe nos altis deiectos esse: ab adoratione Dei ad hominis venerationem.
Instauratio ab Altari Incipit
Si cultura ex cultu oritur, tunc renovatio Europae non in parlamentis, in disputationibus publicis vel in institutis ad valores tradendos incipit, sed ad altare. Europa enim non ex morali quadam nata est, sed ex adoratione: ex monasteriis in quibus Officium divinum diem ordinabat, et ex Missa quae per saecula eadem lingua eademque forma celebrata est (Dawson 1950).
Missa tradita idcirco non est res delectationis pro aestheticis. Est locus ubi homo denuo discit non se in medio positum esse, sed Deum; sacrificium, paenitentiam et conversionem non esse onera, sed viam ad libertatem; et reverentiam esse fundamentum omnis verae culturae. Qui hoc intellegit, veterem Missam non ex nostalgia defendit, sed ex perspicacia.
Haec ergo quaestio non est animi motus vel praeferentiae. Est quaestio obiectiva de causa et effectu, et ex eius responsione plus pendet quam multi opinantur: sors Ecclesiae, Europae et uniuscuiusque hominis qui in ea vivit.
Index bibliographicus
- Benedikt XVI. (2007): Brief an die Bischöfe anlässlich der Publikation des Motu proprio „Summorum Pontificum“, 7. Juli 2007. Vatikanstadt.
- Dawson, Christopher (1948): Religion and Culture. Gifford Lectures 1947. London: Sheed & Ward.
- Dawson, Christopher (1950): Religion and the Rise of Western Culture. London: Sheed & Ward.
- Douglas, Mary (1970): Natural Symbols. Explorations in Cosmology. London: Barrie & Rockliff.
- Dumas, Antoine (1971): Les oraisons du nouveau Missel. In: Questions liturgiques 52, 263–270.
- Durkheim, Émile (1912): Les formes élémentaires de la vie religieuse. Paris: Alcan.
- Eliot, T. S. (1948): Notes towards the Definition of Culture. London: Faber & Faber.
- Flanagan, Kieran (1991): Sociology and Liturgy. Re-presentations of the Holy. Basingstoke: Macmillan.
- Franziskus (2021): Motu proprio „Traditionis custodes“, 16. Juli 2021. Vatikanstadt.
- Franziskus (2022): Apostolisches Schreiben „Desiderio desideravi“, 29. Juni 2022. Vatikanstadt.
- Gamber, Klaus (1979): Die Reform der römischen Liturgie. Vorgeschichte und Problematik. Regensburg: Pustet.
- Knowles, Michael (2021): Speechless. Controlling Words, Controlling Minds. Washington, DC: Regnery.
- Knowles, Michael (o. J.): „’Culture’ and ‘cult’ derive from the same word; what a culture worships defines it.“ Zitiert nach BrainyQuote, (abgerufen am 30. Oktober 2026).
- Mosebach, Martin (2002): Häresie der Formlosigkeit. Die römische Liturgie und ihr Feind. Wien/Leipzig: Karolinger.
- Ottaviani, Alfredo / Bacci, Antonio (1969): Breve esame critico del Novus Ordo Missae. Rom.
- Pew Research Center (2019): Just one-third of U.S. Catholics agree with their church that Eucharist is body, blood of Christ, 5. August 2019.
- Pieper, Josef (1948): Muße und Kult. München: Kösel.
- Pristas, Lauren (2003): The Orations of the Vatican II Missal: Policies for Revision. In: Communio. International Catholic Review 30 (4), 621–653.
- Pristas, Lauren (2013): The Collects of the Roman Missals. A Comparative Study of the Sundays in Proper Seasons before and after the Second Vatican Council. London: Bloomsbury T&T Clark.
- Ratzinger, Joseph (1998): Aus meinem Leben. Erinnerungen (1927–1977). Stuttgart: Deutsche Verlags-Anstalt.
- Ratzinger, Joseph (2000): Der Geist der Liturgie. Eine Einführung. Freiburg i. Br.: Herder.
- Reid, Alcuin (2005): The Organic Development of the Liturgy. 2. Aufl. San Francisco: Ignatius Press.
- Rieff, Philip (1966): The Triumph of the Therapeutic. Uses of Faith after Freud. New York: Harper & Row.
- Smith, Christian / Denton, Melinda Lundquist (2005): Soul Searching. The Religious and Spiritual Lives of American Teenagers. New York: Oxford University Press.
- Turner, Victor (1976): Ritual, Tribal and Catholic. In: Worship 50 (6), 504–526.